Најдобриот професор на светот се врткаше вознемирен, пребарувајќи ги теренските белешки. Му фалеа инвентарните броеви од цел еден слој, токму оној кој ја определуваше староста на наодите. Но се беше педантно нумерирано. И бронзени белегзии за надлактиците интересно извиени во спирали, и богато украсените фибули кои биле дел од накитот и служеле за прицврстување на облеката, па дури и иглите, кои имале двојна намена, функционална и украсна. А монетите беа подредени по векови, периоди и владетели. Всушност сите наоди беа тука. Дури и железната згура и отпадоците од олово кои зборуваа дека главната стопанска дејност на ова гратче било рударството. Ни објаснија дека треба да се движиме право и на првиот свијок кон десно, а потоа повторно надесно. До раскрсницата стигнавме во моментот кога миљоказот го товараа како материјал за црквата. Сите три града на реката биле бележани, а сепак не знаевме каде се наоѓаме и никогаш не дознавме кој од трите беше оној забранетиот!

Таа вечер преспавме во планинарскиот дом. Утрината ми се јавија да ме известат дека тргнуваме на терен, да си ги припремам белешките. Повторно ќе ја бараме некрополата. Толку многу прстени печатници морало да припаѓаат на храбри воини. Амблем, скорпија, бронза, глава, печат. Да е прстенот носен на десната рака, на показалецот, покојникот би имал витешко потекло. Ако некој човек од овие краеви се здобил со таква титула, тоа најмалку било три колена пред да биде закопан. Локалниот мајстор веројатно му ја доделил работата на некој чирак, оти врежувањата од нејасните мотиви се веќе излижани. Редот на скорпионите бил формиран од самиот крал, но ја немале таа привилегија да се вратат дома. Биле погребани според обичаите, носејќи го ‘печатот’ на времето и симболот од местото од каде доааѓаат. Одломка од сакралното, ни дава слика за световното. Ете зошто сакаме да копаме гробови!

Прстенот се киснеше во растворот. Седевме фрапирани и слушавме. Професоре, Вие навистина имате харизматична дарба да го оживеете минатото. Би биле одличен писател, да не бевте археолог! Каде ли заминуваат сите нераскажани приказни за археологијата?

Најдовте ли нешто? Нема ништо ново во “земјата”! Професорот имаше чистокрвен смисол за хумор, посебно на локалитет од праисторијата каде можеше да се пронајдат само коски од животни и камени артефакти. Ме фаќаше паника кога требаше да се попишат сите наоди на теренот во еден ист слој. Кота, мапа, цртеж, налепници, фолдери, кутивчиња, сигнатура, бројка, ниво, откопен слој, само да не се погреши редоследот. Ги изместувавме артефактите од нивната природна состојба. Како сведоштво остануваа документацијата, фотографијата и скицата. Да соработуваш со природата (не) значи од неа да ги позајмиш материјалите неповратно. Бидејќи враќање на претходната ситуација не е можно. Како казна секоја вечер пред очите ми се мотаа илјадници камчиња. Речни, песочни, округли, помалку плоснати, ретуширани, откршени. Ги замислував пријателски настроени. Ако каменот е најдобриот молчелив пријател на човекот, тогаш колку камења собравте денеска, во шега рече професорот?

Моето работно место во Мујина печина,
пештера во близината на Трогир, Хрватска, 06.2003

Седев пред саркофагот и збунето ги фаќав прибелешките во теренскиот дневник. Материјал, непознат, потекло, непознато, период, непознат. Без минато и без иднина секаков дијалогот беше залуден. Само јас и саркофагов на пустиот рид. Никој не го побарал ова рељефно обликувано парче на камен со столетија. Се што можев да дијагностицирам беа бледи претстави од уништени ликови кои некогаш ја краселе надворешноста на овој споменик. Ме стемни и сенките се прелеваа врз површината кога го видов прорезот. Зјаеше. Изгледаше повеќе како клучалка низ која можеше да се ѕирка. Можно ли е после толку векови да се отвораат портите од времињата минати? Се спуштив до првото населено место Се надевав дека ќе го пронајдам одговорот. Со застоен воздух, ѕидови од плитар и слама на подот гостилницата изгледаше постаро од самиот саркофаг. Потпорите беа кревки, масите се распаѓаа, а место столчиња имаше трупчиња. Гостилничарот не го ни сетив. Се создаде покрај мене бесшумно и ме простела со поглед стар стотици години.

Веќе седми ден на терен се вртевме во круг. Откривме едно чудо подградија, градишта, цркви, остатоци од замоци, утврдувања и патишта. Ама градот не го пронајдовме. Ќе станевме во 4:30 и веќе во 5 часот секоја изутрина натоварени со теренските белешки, археолошките алатки и топографските карти ја започнувавме потрагата. Како маглата надоаѓаше, се потешко движењето стануваше. Амбиентот го надополнуваа ситниот дожд, лизгавоста на почвата и косината не теренот. Секој ден се враќавме со по 10 модрици од грмушките кои не напаѓаа попатно. Баравме град за кој историчарот од древнините запишал дека има водовод, божји храмови, згради управни, плоштади со тремови, улици, бањи и дуќани. Бил создаден да биде градот на градовите во царството. Мислата низ главата ми помина молњевито. А што ако никогаш не бил направен и историчарот имал пред себе макета која ја опишувал? Се с(пр)епнав. Само што ја промашив влезната порта од акрополот со натпис испран од секакво сеќавањe …

Морав да ги прибележам сите податоци. Од каде е пехарот, како е направен, со што е декориран, кои му се метриките и да му дадам инвентарен број. Белешките натежнаа од информациите. Се шетав низ издолженото и зарамнето плато од Калето барајќи ги трагите. Наод без археолошки контекст нема значение, велеше професорот. Предметот беше од еден, а тврдината од сосема друг период. Ги делеа милениуми. Но овој пехар беше навистина посебен. Во горниот дел имаше квадратна форма и благо закосени ѕидови. На четирите краја од чинијата на пехарот беа поставени доста добро изработени четири птици, помеѓу себе споени со четири лачни спојки, со кружен пресек. Пехарот имаше светло кафена боја, а полираната површина му беше доведена до сјај. Птиците беа насликани со жолта и црвена боја, а на четирите спојки со графитна боја имаше линеарен мотив, кој се обвиткуваше околу лакот. Зошто мора да се чува во тајност занаетот за највештите луѓе во светот? Професорот само ги подигна раменицита, а јас го извадив својот избледен нотес.

Замокот беше стар и запуштен. Се чудевме како преживеал во оваа недојдија. Имало многу замоци во средниот век, ама биле градени од трошна материја, па скоро ниту еден не опстанал. Во шанецот некогаш исполнет со вода, сега се капеа искршените камени натписи од гробиштата, носејќи ги со себе тајните на нивните сопственици. Одненадаш, од никаде и непоканет изникна еприграфичарот. Носеше од оние мали убаво обликувани длета и едно чудно четкиче. Велеше буквите од плочите го искривиле накосо оти биле пишувани во курзив. Искуството низ кое поминувавме одвреме навреме на терен ми велеше да ја послушам неговата интуиција. Таа вечер беше како магловита зима во сон, сонувана, многу пати отсонувана кога го погледнав натписот. А всушност го барав записот кој доцнеше со столетија. Морав да земам лупа и двојно огледало за да го прочитам. Теренските белешките ги задолжив кај клисарот. Во малата црква до тврдината. Послана со слана и заспана засекогаш по овие беспаќа. Но тајната преведена на сите човечи јазици – веќе ја имаа разбрано мудреците од целиот свет.

Реконструкција на средновековната тврдина во Велес

Сондата ја поставивме лево од центарот. Ако некогаш ова пространство од археолошки локалитетот воопшто имало центар. Сега наместо житарките имаше профил од два и пол метри кој зјаеше од сите страни наоружан со предмети кои едвај чекаа да се измолкнат од земјата. Како деновите минуваа, така работниците се стишуваа. Веќе со денови бесшумно се движеа низ матриксот од слоевите симнувајќи наслага по наслага. Ме загрижи состојбата на теренот. Почвата мекнееше како да сакаше да ни ги вдоми сите шпаклички и четкички со кои ја вознемирувавме и обликувавме глинестата површина. Гледав како се појавува обликот под врвовите на неговите прсти, додека ја тресеше прашината од еден керамички сад кој не бил вознемирен скоро четири илјади години. Секогаш на исто место и скоро секогаш во исто време. Ќе почнеше да кива, па ќе добиеше напад на кашлање. Ќе се осипеше со илјадници мали руменила кои хаотично со брзина на перцепцијата се распотилаа низ кожата. Во тие денови немаше спас. Ги оставав белешките на страна и велев “Викнете го палинологот да земе проба. Во овој културен слој мора да има полен”.

… Веќе два дена се мачевме да ги стокмиме за да не ги оштетиме. Лупата, ракавиците, пигментите и позлатата на иверките од рамките … каменот, ликот, писмото  … Ме ограничуваше присуството на кислород. Ги спремаме за депото. Пред очите ми поминаа фазите од градбите и сведоштвата на следните генерации. Ако не постоел, тогаш би требало одново да се создаде. Манастирот го напуштивме пред поклонението. Монахот само ја наведна главата. Под качулката се натопија брчките кои раскажуваа вдахновени приказни. За момент се поколебав. Никој повеќе нема да ги види прекрасните икони сликани со болни очи од кои капела виделина и писанијата од графитите за болната жена кои полека бледнееја. Денеска ја дадов заклетвата. Се е вечно и зачмаено. Утре ќе го раздолжам дневникот. Во него останаа белешките за транскрипцијата. Нив веќе ги зедоа толкувачите на соништата …

Не си земај за зло да помислиш и дека е вистина, иако може да е се само фикција …